قضاوت بر اساس ظنّ و گمان علم و آگاهى و آمادگى مردم براى اجراى عدالت در آن زمان چنان افزايش مىيابد كه هيچ گاه حكمى بر اساس ظنّ و پندار و فهم شخصى افراد صادر نمىشود ؛ زيرا اطمينان نمودن به ظنّ و گمان با حكومت عادلانه سازگار نيست . حكومت در صورتى حكومتِ عدل و داد است كه بر اساس علمى كه مطابق با واقع است ، رفتار نمايد ؛ و گرنه چگونه مىتوان حكمى را بر مبناى ظنّ - كه خلاف آن محتمل است - حكم واقعى و عادلانه دانست ؟ بنابراين ، در آن زمان چون حكومت كاملًا عادلانه است هر گونه قضاوتى در آن عصر و دوران بر مبناى عدالت مىباشد و اقتضاى عدالت آن است كه حكم ، مطابق با واقع و بر اساس علم و يقين باشد نه ظنّ و گمان . حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مىفرمايند : ليس من العدل ، القضاء على الثّقة بالظّنّ . « 1 » حكم و قضاوت بر اساس اطمينان به ظنّ و گمان ، از عدالت نيست . رشد فكرى و علمى در آن زمان آنچنان وسيع و گسترده است كه هيچ گاه قضاوتى صادر نمىشود مگر بر اساس علم و آگاهى ؛ زيرا اين ، لازمهء حكومت عادلانه است . از روايات نيز استفاده مىشود كه قضاوت بر اساس بيّنه و يمين ، در بعضى از موارد نه تنها عدالت را به ارمغان نمىآورد ، بلكه به وسيلهء آن حقّ افراد پايمال مىگردد . براى روشن شدن مطلب به اين روايت توجّه كنيد : رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمودند : إنّما أقضي بينكم بالبيّنات والأيمان وبعضكم أَلْحن بحجّته من

--> ( 1 ) . نهج البلاغة ، قصار الحكم 211 ص 1184 .